Хромтау өңірі топырағының физика-химиялық қасиеті мен гранулометриялық құрамын талдау
Қаралымдар: 26 / PDF жүктеулері: 3
DOI:
https://doi.org/10.32523/3107-278X-2026-155-2-89-104Кілт сөздер:
топырақ жамылғысы, топырақ кескіні, морфологиялық сипаттама, химиялық құрамы, гранулометриялық құрамы, қара қоңыр топырақ, кен орны, Дөң кен байыту комбинатыАңдатпа
Мақалада Хромтау өңіріндегі қарақоңыр топырақтардың физика-химиялық қасиеті және гранулометриялық құрамы талданды. Зерттеу нысандары ретінде Дөң кен-байыту комбинатына іргелес аумақтар, террикондар маңы және ауылшаруашылық мақсатта пайдаланылатын егістік жерлер таңдалды. Топырақ үлгілері әртүрлі тереңдік қабаттарынан алынып, көлемдік салмақ, гумус мөлшері, жалпы және жылжымалы азот, фосфор, калий, топырақ ерітіндісінің реакциясы, суда еритін тұздардың мөлшері мен иондық құрамы, сондай-ақ гранулометриялық құрамы анықталды. Топырақ реакциясы сілтілі (pH 7,6–8,5) тұздану деңгейі төмен. Гранулометриялық талдау терең қабаттарда ұсақ фракциялардың артуын анықтап, бұл жағдайдың су-ауа режиміне әсер ететінін көрсетті. Алынған нәтижелер өңірдегі жер ресурстарын және топырақты ұтымды пайдалану бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Mukanova, G., Alimuratkyzy, A., Bazarbayeva, T., Shimshikov, B., Tukenova, Z., Oshakbay, A., & Kurbanova, L. (2025). Assessment of the ecological state of soils in the Khromtau region based on agrochemical indicators (Khromtau oniri topyraktarynyn ekologiyalyk jagdayyn agrokhimiyalyk kersetkishter negizinde bagalau in Kazakh). Journal of al-Farabi Kazakh National University. Geography series, 78(3). https://doi.org/10.26577/JGEM202578313
Koshim, A. G., & Sergeyeva, A. M. (2015). Geoecological analysis of the industrial center of Khromtau and adjacent territories (Geoekologicheskiy analiz promyshlennogo tsentra Khromtau i prilegayushchikh territoriy in Russian) [Conference session]. Environmental Safety of Mining Regions Conference, Yekaterinburg, Russian Federation.
Safarov, R., Berdenov, Z., Shomanova, Z., Nossenko, Y. G., & Bexeitova, Zh. (2023). Spatial distribution of elements, environmental effects, and economic potential of technogenic waste materials of chromite slag from dumps of Don mining and processing plant. Journal of Chemical Technology and Metallurgy, 58(6), 1102–1111. https://doi.org/10.59957/jctm.v58i6.162
Novikova, G. (Ed.). (1968). Pochvy Kazakhskoy SSR: Aktyubinskaya oblast' (Soils of the Kazakh SSR: Aktobe Region). (Vol. 11). Gylym.
Koshim, A. G., Sergeyeva, A., Umirzakova, Zh., & Baydrakhmanova, G. (2015). Geoecological state of the Khromtau deposit and its mapping using multi-temporal Landsat satellite imagery (Geoekologicheskoye sostoyaniye mestorozhdeniya Khromtau i yeye kartografirovaniye po raznovremennym kosmosnimkam Landsat in Russian). Journal of al-Farabi Kazakh National University. Geography series, 41(2), 38–44. https://bulletin-geography.kaznu.kz/index.php/1-geo/article/view/252
Shein, E.V. (2005). Course of Soil Physics (Kurs fiziki pochv in Russian). Moscow State University Press.
Baltabayeva, S. (2023). Characterization of chromite mining waste via mineralogical and geochemical approaches, Khromtau Site (Master's thesis). Nazarbayev University, Astana, Kazakhstan.
Kachinsky, N.A. (1965). Soil Physics (Fizika pochvy in Russian). Part 1. Vysshaya Shkola.
Bazarbayeva, T., Khassenova, A., Tukenova, Z., Mukanova, G., Shimshikov, B., Tussupova, B., Kudaibergen, K., & Alimuratkyzy, A. (2025). Current state of contamination of soil in the West Kazakhstan Region with toxic chemicals as a result of industrial activities. Caspian Journal of Environmental Sciences, 23(1), 173–180. https://doi.org/10.22124/cjes.2025.8572
Mukanova, G. A., Zhakypbek, Y., Toleutayeva, A. K., & Akhtayeva, N. Z. (2021). Study of heavy metal contamination within the territory of the Sokolov-Sarybai Mining and Processing Production Association (Sokolov-Sarybay Tau-Ken Bayytu Ondiristik Birlestigi aumagynda auyr metaldarmen lastanudyzerteu in Russsian). Gornyy zhurnal Kazakhstana, 2, 48–52.
Kalybekov, T., Tursbekov, S. V., Zhakypbek, Y., Akhtayeva, N. Z., & Mukanova, G. A. (2019). Study of the intensification of soil formation processes during the reclamation of waste dump surfaces (Izucheniye intensifikatsii pochvoobrazovatel'nykh protsessov pri rekul'tivatsii poverkhnosti otvalov in Russian). Vestnik KRSU, 19(4), 93–98.
Dobrovolsky, G.V., & Nikitin, E.D. (2012). Soil Science (Pochvovedenie in Russian). Moscow State University Press.
Khassenova, A., Bazarbayeva, T., Nizamiev, A., Kurbanova, L., Tussupova, B., Kenzhebay, R., Bekzhanova, A., & Khamitov, A. (2025). Assessment of the stability potential of geosystems under anthropogenic influences (Case study: Ural River). Caspian Journal of Environmental Sciences, 23(1), 181–187. https://doi.org/10.22124/cjes.2025.8573
Wu, J., Teng, Y., Lu, S., Wang, Y., & Jiao, X. (2014). Evaluation of soil contamination indices in a mining area of Jiangxi, China. PLoS ONE, 9(11), e112917. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0112917
Alimuratkyzy, A., Mukanova, G., Bazarbaeva, T., Tukenova, Z., Shimshikov, B., Abdibattayeva, M., Bazarbayeva, Zh., & Serikbay, A. (2025). Spatial heterogeneity of soil pollution by heavy metals in areas of chromite ore mining. Caspian Journal of Environmental Sciences, 23(4), 927–936. https://doi.org/10.22124/cjes.2025.9210
Shakirzyanova, R. A. (2011). Hygienic assessment of soil in the city of Khromtau (Gigiyenicheskaya otsenka pochvy g. Khromtau in Russian). Meditsinskiy zhurnal Zapadnogo Kazakhstana, 30(2), 45–48.
Guo, K., Zhang, Z., Li, G., Liu, H., Wang, Z., Fu, Y., & Wang, W. (2025). Impact of mining methods and mine types on heavy metal (loid) contamination in mine soils: A multi-index assessment. Minerals, 15(9), 986. https://doi.org/10.3390/min15090986
Grygar, T. M., Adamec, S., Tůmová, Š., Burdová, H., Kříženecká, S., Bretschneiderová, D., & Pavlů, I. (2025). Identification of coal combustion impacts on soil contamination by risk elements needs empirical holistic approach: case study in the Most Basin, Czech Republic. Environmental Earth Sciences, 84, Article 446. https://doi.org/10.1007/s12665-025-12458-z
Zeng, Q., Shen, L., Feng, T., & Hao, R. (2022). Investigation of the distribution of heavy metals in the soil of the Dahuangshan mining area of the Southern Junggar coalfield, Xinjiang, China. Minerals, 12(10), 1332. https://doi.org/10.3390/min12101332
Jarsjö, J., Chalov, S. R., Pietroń, J., Alekseenko, A. V., & Thorslund, J. (2017). Patterns of soil contamination, erosion and river loading of metals in a gold mining region of northern Mongolia. Regional Environmental Change, 17, 1991–2005. https://doi.org/10.1007/s10113-017-1169-6
Fernández-Martínez, R., Loredo, J., Ordóñez, A., & Rucandio, I. (2014). Mercury availability by operationally defined fractionation in granulometric distributions of soils and mine wastes from an abandoned cinnabar mine. Environmental Science: Processes & Impacts, 16(2), 289–298. https://doi.org/10.1039/C3EM00710C
Kim, D. M., Batsaikhan, B., Yun, S. T., Im, D. G., & Seo, H. S. (2025). Assessing soil contamination in a mining city using Cu, Mo, Pb, and Zn isotopic ratios and PMF analysis. Environmental Technology and Innovation, 40, Article 104498. https://doi.org/10.1016/j.eti.2025.104498
Osintseva, M. (2023). Assessment of soil properties in technogenically disturbed lands of Kemerovo Oblast – Kuzbass. Qubahan Academic Journal, 3(4), 1–9. https://doi.org/10.48161/qaj.v3n4a164
Woszczyk, M., Spychalski, W., & Boluspaeva, L. (2018). Trace metal (Cd, Cu, Pb, Zn) fractionation in urban-industrial soils of Ust-Kamenogorsk (Oskemen), Kazakhstan – implications for the assessment of environmental quality. Environmental Monitoring and Assessment, 190, Article 362. https://doi.org/10.1007/s10661-018-6733-0
Uspanov, U.U. (2025). Kazakh Research Institute of Soil Science and Agrochemistry. (2024–2025). Reports of the testing laboratory. Protocols dated July 18, 2024, and June 4, 2025. Almaty, Kazakhstan.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 А. Алимураткызы, Г. Муканова, Т. Базарбаева, Б. Шимшиков, А. Ошакбай, А. Низамиев (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
