Қарақалпақстан Республикасының жер асты сулары мен топырақтың химиялық қасиеттерін Қараөзек аудандарының мысалында зерттеу
Қаралымдар: 26 / PDF жүктеулері: 6
DOI:
https://doi.org/10.32523/3107-278X-2026-155-2-10-30Кілт сөздер:
жер асты сулары, Қараөзек ауданы, Қарақалпақстан Республикасы, гидрохимиялық құрамы, минералдануы, топырақтың тұздануы, электр өткізгіштігі, Пайпер диаграммасы, гидрогеохимиялық трансформация, Арал теңізі аймағыАңдатпа
Бұл мақалада Арал теңізі аймағындағы климаттық құрғақшылық пен су тапшылығының артуы жағдайында Қарақалпақстан Республикасының Қараөзек ауданындағы жер асты сулары мен топырақтарының химиялық қасиеттерін зерттеу нәтижелері ұсынылған. Аймақтың гидрогеологиялық жағдайларына талдау жүргізілді, 20 өндірістік ұңғымадан алынған деректер негізінде жер асты суларының минералдануы мен гидрохимиялық құрамы бағаланды, сондай-ақ тұздану көрсеткіштері мен топырақ профилінің агрохимиялық қасиеттері зерттелді. Гидрохимиялық сипаттамаларды түсіндіру үшін Пайпер диаграммасы қолданылды, бұл жер асты суларының негізгі түрлерін және олардың геохимиялық эволюциясының бағыттарын анықтауға мүмкіндік берді. Ион алмасу, булану концентрациясы және екінші реттік тұздану процестерінен туындаған сулардың химиялық құрамының гидрокарбонат-кальцийден гидрокарбонат-натрийге дейін хлорид-натрийге бірізді түрде өзгеруі анықталды. Зерттелген үлгілердің көпшілігінде натрий мен гидрокарбонат иондарының басым болуы анықталды және жер асты суларының минералдануының артуы мен оның сапасының нашарлауы арасындағы байланыс көрсетілді. Топырақ талдауы сілтілі рН (рН 8,4–9,4), суда еритін тұз мөлшерінің жоғары екенін және қаныққан топырақ сығындысының электр өткізгіштігі мен жалпы тұз мөлшері арасындағы күшті корреляцияны (R² = 0,987) анықтады. Бұл нәтижелер жер асты суларының гидрогеохимиялық трансформация үдерістері мен топырақтың екінші реттік тұздануы арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Бұл зерттеудің практикалық маңыздылығы жер асты суларын бақылауды жақсарту, экологиялық тәуекелдерді бағалау және Арал теңізі аймағының экологиялық дағдарысы жағдайында су ресурстарын тұрақты басқару шараларын әзірлеу үшін осы заңдылықтарды пайдалану мүмкіндігінде жатыр.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Asamatdinov, A., & Dzhaksymuratov, K. (2025). Hydrogeological conditions of the dried-up bottom of the Aral Sea and adjacent territories of the South Aral Sea artesian basin. Journal of Science and Education in Karakalpakstan, 3(2), 114–116.
Asamatdinov, A., & Dzhaksymuratov, K. (2025). Prospects for the use of groundwater in the Aral Sea region for the sustainable development of the region. Journal of Science and Education in Karakalpakstan, 5(3), 49–55.
Bakhiev, Kh. A. (2025). Monitoring of the composition and quality of water resources in Karakalpakstan (Monitoring sostava i kachestva vodnykh resursov v Karakalpakstane in Russian). Universum: Tekhnicheskie nauki, 141(12).
Bekturganov, Z., Tussupova, K., Berndtsson, R., Sharapatova, N., Aryngazin, K., & Zhanasova, M. (2016). Water related health problems in Central Asia – a review. Water, 8(6), 219. https://doi.org/10.3390/w8060219
Chembarisov, E. I. (2022). Features of hydrological and reclamation monitoring of the irrigated territory of the Republic of Karakalpakstan (Osobennosti gidrologicheskogo i meliorativnogo monitoringa oroshaemoi territorii Respubliki Karakalpakstan in Russian). Lesson Press.
Guo, L., Zhou, H., Xia, Z., & Huang, F. (2016). Evolution, opportunity and challenges of transboundary water and energy problems in Central Asia. SpringerPlus, 5. https://doi.org/10.1186/s40064-016-3616-0
Hamidov, A. (2020). Impact of climate change on groundwater management in the northwestern part of Uzbekistan. Agronomy, 10(8), 1173. https://doi.org/10.3390/agronomy10081173
Karakalpak State Geophysical Service. (2025). Report on groundwater monitoring in the Republic of Karakalpakstan for 2022–2025.
Karkra, R., Kumar, P., Bansod, B. K. S., Bagchi, S., Sharma, P., & Krishna, C. R. (2017). Classification of heavy metal ions present in multi-frequency multi-electrode potable water data using evolutionary algorithm. Applied Water Science, 7, 3679–3689. https://doi.org/10.1007/s13201-016-0514-0
Leng, P., Zhang, Q., Li, F., Kulmatov, R., Wang, G., Qiao, Y., Wang, J., Peng, Y., Tian, C., Zhu, N., Hirwa, H., & Khasanov, S. (2021). Agricultural impacts drive longitudinal variations of riverine water quality of the Aral Sea basin: Amu Darya and Syr Darya rivers, Central Asia. Environmental Pollution, 284, 117405. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2021.117405
Lilly, L., Stefan, C., & Asamatdinov, A. (2026). Development of a web-based hydro-environmental atlas for the Republic of Karakalpakstan, Uzbekistan. Universum Journal, 3(44).
Ososkova, T., Gorelkin, N., & Chub, V. (2000). Water resources of Central Asia and adaptation measures for climate change. Environmental Monitoring and Assessment, 61, 161–166. https://doi.org/10.1023/A:1006394808699
Pan, X. (2020). Quantitative detection and attribution of groundwater level variations in the Amu Darya Delta. Water, 12(10), 2869. https://doi.org/10.3390/w12102869
Qadir, M., Noble, A. D., Qureshi, A. S., Gupta, R. K., Yuldashev, T., & Karimov, A. (2009). Salt-induced land and water degradation in the Aral Sea basin: A challenge to sustainable agriculture in Central Asia. Natural Resources Forum, 33(2), 134–149. https://doi.org/10.1111/j.1477-8947.2009.01217.x
Rakhmatullaev, Sh. (2012). Groundwater resources of Uzbekistan: an environmental and operational overview. Central European Journal of Geosciences, 4(1), 67–80.
Ruan, H. W., Yu, J. J., Wang, P., & Wang, T. Y. (2020). Increased crop water requirements have exacerbated water stress in the arid transboundary rivers of Central Asia. Science of the Total Environment, 713, 136585. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.136585
Tlueova, A. (2023). Relation of hydrogeology and contaminant sources to drinking water quality in Southern Kazakhstan. Water, 15(24), 4240. https://doi.org/10.3390/w15244240
Törnqvist, R., Jarsjö, J., & Karimov, B. (2011). Health risks from large-scale water pollution: Trends in Central Asia. Environment International, 37(2), 435–442. https://doi.org/10.1016/j.envint.2010.11.006
Zakirov, M. M., Ochilov, G. E., Djaksimuratov, K. M., Asamatdinov, A. O., & Snow, D. (2026). Key characteristics of the ecological and geodynamic conditions in Southern Karakalpak Ustyurt of Uzbekistan. Land, 15, 782. https://doi.org/10.3390/land15050782
Khojamuratova, R., Dzhaksymuratov, K., & Asamatdinov, A. (2026). Groundwater monitoring for water supply and land irrigation in the Karauzyak district (Monitoring gruntovykh vod v tselyakh vodosnabzheniya i orosheniya zemel ’v Karauzyakskom raione in Russian). In Innovative equipment and technologies for agricultural development under climate change and water scarcity in the Aral Sea region (Innovatsionnaya tekhnika i tekhnologii dlya razvitiya sel’skogo khozyaistva v usloviyakh izmeneniya klimata i nekhvatki vody v regione Aral’skogo moray) (pp. 6–64). Nukus, Uzbekistan.
Asamatdinov, A. O. (2026a). Groundwater monitoring of the Karauzyak district (Monitoring gruntovykh vod Karauzyakskogo raiona in Russian). Universum: Tekhnicheskie nauki, 3(144), 8–14. https://doi.org/10.32743/UniTech.144.3.22233
Asamatdinov, A. O. (2026b). Physicochemical characteristics of Aralkum sands (Fiziko-khimicheskaya kharakteristika peskov Aralkumov in Russian). Universum: Tekhnicheskie nauki, 3(144), 22–28. https://doi.org/10.32743/UniTech.2024.144.3.22232
Asamatdinov, A. O., Dzhaksymuratov, K. M., & Yessenbaev, G. R. (2025). The study of groundwater in the Karauzyak district for the sustainable development of human settlements. Science and Education in Karakalpakstan, 3(1), 31–35.
Azhiev, A., Mambetullaeva, S., & Orazbaev, T. (2023). Current state of the soil cover formed on the dried-up bottom of the Aral Sea (Sovremennoe sostoyanie pochvennogo pokrova, obrazovavshegosya na obsokhshem dne Aral’skogo morya in Russian). Vestnik KKO AN RUz, 2, 42–49.
Ajiev, A., Mambetullaeva, S., & Orazbayev, T. (2023). The current state of the soil cover formed on the dried-up bottom of the Aral Sea. Lampyrid, 13, 403–412.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 А. Асаматдинов, Ш. Муродов, О. Кудияров (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
