Солтүстік Қазақстан облысының орманды дала ландшафттарындағы Betula тұқымдасының бейімделуі мен антропогендік әсеріне интегративті талдау
Қаралымдар: 676 / PDF жүктеулері: 55
DOI:
https://doi.org/10.32523/3107-278X-2025-153-4-133-147Кілт сөздер:
ландшафт, антропогендік қысым, климаттық ауыспалық, Betula pendula (қотыр қайың), Betula pubescens (үлпек қайың), экожүйе тұрақтылығы, геоақпараттық технологияларАңдатпа
Антропогендік қысымның күшеюі және климаттық ауыспалық жағдайында орманды дала экожүйелерінің негізгі ағаш компоненттерін зерттеу олардың тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды шарты болып табылады. Betula туысы, негізінен Betula pendula (қотыр қайың) мен Betula pubescens (үлпек қайың) түрлерімен ұсынылған, Солтүстік Қазақстан облысының фитоценоздарында орталық орынды иеленеді. Мұндағы орманды дала формациялары фрагменттелген «қолқалар» – далалық матрицаға интеграцияланған жеке орман алқаптары түрінде көрінеді.
Бұл мақала далалық барлаулар мен ландшафттық деректерге сүйене отырып, Солтүстік Қазақстан облысының қатал континенталды климат жағдайына бейімделген қайың ағашының физиологиялық және экологиялық атрибуттарын ашады. Солтүстік Қазақстан облысының ландшафттары негізінен орманды дала мен дала аймақтарынан тұрады. Аймақтың солтүстігі шалғынды-орманды, орталығы қайыңды орманды дала, ал оңтүстігі нағыз далалық сипатта айқын бөлінеді. Ең жоғары ормандылық деңгейі (шамамен 20% дейін) облыстың солтүстігіндегі сортаңды жазықтарда байқалады. Бұл көрсеткіш өңірдің экологиялық тепе-теңдігін сақтауда өте маңызды рөл атқарады.
Облыс аумағында ландшафттың 20 түрі анықталды, оның 13-і орманды далаға, ал 7-сі дала ландшафтысына жатады. Аккумуляциялық жазықтарда құнарлы қара топырақтар және қайың шоқтары кең таралған. Денудациялық сәл толқынды жазықтарда оңтүстік қара топырақтар мен сорлар көбірек кездеседі, мұнда бетегелі-қызғылт өсімдіктер тобы басым болып келеді.
Қайыңның Betula pendula (қотыр қайың) және Betula pubescens (үлпек қайың) түрлері осы аймақ фитоценоздарының орталық өзегі болып келеді және фрагменттелген «орман шоқтары» түрінде кездеседі. Оның физиологиялық-экологиялық бейімделу ерекшеліктері күрделі континенталдық климатта тұрақты тіршілік етуге мүмкіндік береді. Қайың популяцияларын топырақ-су теңгерімін реттеу, биоалуантүрлілікті сақтау және әлеуметтік-экономикалық маңыздылығын арттыру үшін жан-жақты зерттеу және сақтау өте маңызды. Олардың экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету заманауи геоақпараттық технологияларды қолдануды қамтитын арнайы қорғау шараларын талап етеді. Бұл зерттеу аймақтың табиғи ресурстарын тиімді басқаруға және деградация процестерін азайтуға тікелей бағытталған маңызды қадам болып саналады.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Abaturov, Y. D., Zvorykina, K. V., & Ilyushchenko, A. F. (1982). Types of birch forests in the central part of the southern taiga (Tipy berezovykh lesov tsentralnoi chasti yuzhnoi taigi in Russian). https://jyu.finna.fi/Record/vaari.2113588?lng=en-gb
Alekseev, P. V. (1997). Reshaping felling and management basics in pyrogenic birch forests of the Middle Volga region (Rubki pereformirovaniya i osnovy khozyaistva v pirogennykh bereznyakakh Srednego Povolzhya in Russian). Forest Bulletin (Lesnoe khozyaistvo), 6, 19–22.
Amosova, I. B., & Feklistov, P. A. (2009). Analysis of the anatomical structure of birch wood (Analiz anatomicheskogo stroeniya drevesiny berezy in Russian). Forest bulletin (Lesnoi vestnik), 2(65), 16–19.
Angelstam, P. K. (1998). Maintaining and restoring biodiversity in European boreal forests by developing natural disturbance regimes. Journal of Vegetation Science, 9(4), 593–602. https://doi.org/10.2307/3237276
Baisholanov, S. S. (2017). Agro-climatic resources of the North Kazakhstan region: Scientific and applied handbook (Agroklimaticheskie resursy Severo-Kazakhstanskoi oblasti: Nauchno-prikladnoi spravochnik in Russian). https://ingeo.kz/wp-content/uploads/2017/11.pdf
Beck, E. H., Heim, R., & Hansen, J. (2004). Plant resistance to cold stress: Mechanisms and environmental signals triggering frost hardening and dehardening. Journal of Biosciences, 29(4), 449–459. https://doi.org/10.1007/BF02712118
Bolte, A., Ammer, C., Löf, M., Madsen, P., Nabuurs, G. J., Schall, P., Seidel, D., & Rock, J. (2009). Adaptive forest management in central Europe: Climate change impacts, strategies and integrative concept. Scandinavian Journal of Forest Research, 24(6), 473–482. https://doi.org/10.1080/02827580903418224
Borovikov, A. M., & Ugolev, B. N. (1989). Wood handbook (Spravochnik po drevesine in Russian). Forest industry (Lesnaya promyshlennost). https://www.booksite.ru/rusles/29.html
Dubois, M., Lindbladh, M., & Felton, A. (2020). Birch distribution and changes in stand structure in Sweden. Forest Ecology and Management, 478, 118517. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2020.118517
Galitskii, V. V. (2001). Types of final felling in the forests of the North-West of the European part of Russia (Tipy rubok glavnogo polzovaniya v lesakh Severo-Zapada Evropeiskoi chasti Rossii in Russian) (pp. 115–128), Nauka.
Goncharov, V. F. (2010). Pine forests of the North-West of Russia: Structure, productivity, dynamics (Sosnovye lesa Severo-Zapada Rossii: Struktura, produktivnost, dinamika in Russian) (pp. 142–155), Arkhangelsk.
Gorelick, N., Hancher, M., Dixon, M., Ilyushchenko, S., Thau, D., & Moore, R. (2017). Google Earth Engine: Planetary-scale geospatial analysis for everyone. Remote Sensing of Environment, 202, 18–27. https://doi.org/10.1016/j.rse.2017.06.031
Grigorev, I. V. (2012). Features of growth and development of silver birch seedlings in pine plantations (Osobennosti rosta i razvitiya podrostka berezy ponikloy v kulturakh sosny in Russian). Bulletin of the Volga State University of Technology. Series: Forest. Ecology. Nature Management (Vestnik Povolzhskogo gosudarstvennogo tekhnologicheskogo universiteta. Seriya: Les. Ekologiya. Prirodopolzovanie), 1, 5–11.
Hetherington, A. M., & Woodward, F. I. (2003). The role of stomata in sensing and driving environmental change. Nature, 424(6951), 901–908. https://doi.org/10.1038/nature01843
Kozlovskii, B. I. (1985). Physiology of woody plants (Fiziologiya drevesnykh rastenii in Russian). (pp. 88–102), Lesnaya promyshlennost.
Lindner, M., Maroschek, M., Netherer, S., Kremer, A., Barbati, A., Garcia-Gonzalo, J., & Marchetti, M. (2010). Climate change impacts, adaptive capacity, and vulnerability of European forest ecosystems. Forest Ecology and Management, 259(4), 698–709. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2009.09.023
Messier, C., Puettmann, K. J., & Coates, K. D. (Eds.). (2013). A guide to the ecosystem management of complex forests (pp. 156–170), Routledge.
Nilsson, U., Fahlvik, N., Johansson, U., Lundström, A., & Rosvall, O. (2011). Simulation of the effect of intensive forest management on forest production in Sweden. Forests, 2(1), 373–393. https://doi.org/10.3390/f2010373
Oksanen, E., Kontunen-Soppela, S., Riikonen, J., & Rousi, M. (2019). Birch as a model species for the acclimation and adaptation of northern forest ecosystems to changing environment. Forest Ecology and Management, 437, 1–14. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2019.01.045
Smith, S. E., & Read, D. J. (2008). Mycorrhizal symbiosis (3rd ed., pp. 189–205), Academic Press.
Tileuberdi, B. (2022). Modern technologies of forestry (Orman sharuashylygynyn zamanaui tekhnologiyalary in Kazakh). Ministry of Agriculture of Kazakhstan.
Vasilevich, V. I. (1983). Essays on theoretical phytocenology (Ocherki teoreticheskoi fitotsenologii) (pp. 62–75), Nauka.
Wermelinger, B. (2004). Ecology and management of the spruce bark beetle Ips typographus: A review of recent research. Forest Ecology and Management, 202(1–3), 67–82. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2004.07.018
Zanaga, D., Van De Kerchove, R., De Keersmaecker, W., Souverijns, N., Brockmann, C., Quast, R., & Arino, O. (2021). ESA WorldCover 10 m 2020 v100 [Dataset]. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.5571936
Zavalishin, A. V. (1995). Ecological bases of forest restoration (Ekologicheskie osnovy vozobnovleniya lesov in Russian) (pp. 104–118), Nauka.
Zimin, I. V. (1980). Biological bases of birch cultivation (Biologicheskie osnovy vyrashchivaniya berezy in Russian) (pp. 54–67), Lesnaya promyshlennost.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 N. Ospan, Zh. Karagoishin (Author)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
