Ғарыштық альтиметрия негізіндегі Алакөл және Сасықкөл көлдеріндегі су деңгейінің динамикасы (2016-2026 жж.)
Қаралымдар: 1 / PDF жүктеулері: 0
DOI:
https://doi.org/10.32523/3107-278X-2026-156-3-193-203Кілт сөздер:
ғарыштық альтиметрия, DAHITI, Алакөл, Сасықкөл, көл, су деңгейі, Манн-КендаллАңдатпа
Алакөл-Сасықкөл көлдер жүйесі Қазақстанның шығысындағы Балқаш-Алакөл ойысында орналасқан біртұтас гидрологиялық жүйені құрайды, Жетісу Алатауы мен Тарбағатай жоталарынан келетеін сумен қоректенеді. Дегенмен, қарастырылып отырған қос көлдің гидрологиялық режимі екі түрлі: Алакөл – ағынсыз ащы көл, ал Сасықкөл Қошқаркөл арқылы Алакөлмен байланысты негізгі суын Тентек өзенінен алатын ағынды тұщы көл. Осы жағдайларды ескере отырып қос көлдің су деңгейінің өзгеруін, олардың өзара байланысының ерекшеліктеріне баға беру гидрологиялық тұрғыдан ерекше маңызды. Зерттеу барысында DAHITI ғарыштық альтиметрия деректері қолданылды: 2016–2026 жж. Алакөлдегі виртуальді бекеттен (ID 14036) алынған 125 бақылау, 2002–2026 жж. Сасықкөлдегі виртуальді бекеттен (ID 229) алынған 796 бақылау жазбасы. Осы уақыт қатарлары «Қазгидромет» РМК Рыбзавод гидрологиялық бекеті арқылы тексерілді. Су деңгейінің трендтері Манн-Кендалл сынағы арқылы бағаланып, олардың өзгеру жылдамдықтары Тейл-Сен көлбеуінің көмегімен есептелді. Алакөл деңгейінің шамамен жылына 13,46 см (Манн-Кендалл сынағы τ = −0,511, p = 0,0466) төмендеп жатқаны анықталды. Жылы мезгілдегі медианалық су деңгейі 2016-2018 жылдардағы 350,7 м-ден 2022-2026 жылдары 349,9 м-ге дейін төмендеді, осылайша 0,86 м төмендеген болып шықты. Сасықкөл деңгейі төмендегенімен (2,13 см/ жыл) 2002-2026 жж. бақылау кезеңінде статистикалық маңызы бар монтонды үрдіс анықталмады. Осы нәтижелер Алакөлдің төмендеу фазасы Сасықкөлмен синхронды емес екенін көрсетті және регрессивті фазаның алғашқы ғарыштық дәлелі.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Babkin, A. V, Madibekov, A. S., Musakulkyzy, A., & Cherednichenko, A. V. (2017). Verification and actual forecast of the water level of Lake Alakol for the near future. Hydrometeorology and Ecology. Almaty, (3), 60–71.
Baigaliyeva, M., Mount, N., Gosling, S. N., & McGowan, S. (2024). Unravelling long-term impact of water abstraction and climate change on endorheic lakes: A case study of Shortandy Lake in Central Asia. PLoS ONE, 19(7 July). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0305721
Geofabrik GmbH. (2026). Data Extracts – Technical Details. https://download.geofabrik.de/technical.html
Jiqin, H., Gelata, F. T., & Gemeda, S. C. (2023). Application of MK trend and test of Sen’s slope estimator to measure impact of climate change on the adoption of conservation agriculture in Ethiopia. Journal of Water and Climate Change, 14(3). https://doi.org/10.2166/wcc.2023.508
Liu, Y., Ye, Z., Jia, Q., Mamat, A., & Guan, H. (2022). Multi‐Source Remote Sensing Data for Lake Change Detection in Xinjiang, China. Atmosphere, 13(5). https://doi.org/10.3390/atmos13050713
Massakbayeva, A., Abuduwaili, J., Bissenbayeva, S., Issina, B., & Smanov, Z. (2020). Water balance of the Small Aral Sea. Environmental Earth Sciences, 79(3), 1–11. https://doi.org/10.1007/s12665-019-8739-5
NASA Jet Propulsion Laboratory. (2013). NASA Shuttle Radar Topography Mission Global 1 arc second. NASA EOSDIS Land Processes Distributed Active Archive Center. https://doi.org/10.5067/MEASURES/SRTM/SRTMGL1.003
Republican State Enterprise Kazhydromet. (2026). Hydrological Database of the Republic of Kazakhstan. RSE Kazhydromet. https://meteo.kazhydromet.kz/database_hydro_kz/
Schwatke, C., Dettmering, D., Bosch, W., & Seitz, F. (2015). DAHITI – an innovative approach for estimating water level time series over inland waters using multi-mission satellite altimetry. Hydrology and Earth System Sciences, 19(10), 4345–4364. https://doi.org/10.5194/hess-19-4345-2015
Seitkazy, M., Genc, L., Aktymbayeva, A., Valeyev, A., Taukebayeva, M., Kaliyeva, A., & Beisekenov, N. (2025). The effect of changing the shoreline on the east recreation area of Alakol lake (Kazakhstan). Geojournal of Tourism and Geosites, 59(2). https://doi.org/10.30892/gtg.59243-1475
Valeyev, A., Karatayev, M., Abitbayeva, A., Uxukbayeva, S., Bektursynova, A., & Sharapkhanova, Z. (2019). Monitoring coastline dynamics of Alakol Lake in Kazakhstan using remote sensing data. Geosciences, 9(9), 404.
Velpuri, N. M., Senay, G. B., & Asante, K. O. (2012). A multi-source satellite data approach for modelling Lake Turkana water level: Calibration and validation using satellite altimetry data. Hydrology and Earth System Sciences, 16(1). https://doi.org/10.5194/hess-16-1-2012
Wang, F., Shao, W., Yu, H., Kan, G., He, X., Zhang, D., Ren, M., & Wang, G. (2020). Re-evaluation of the Power of the Mann-Kendall Test for Detecting Monotonic Trends in Hydrometeorological Time Series. Frontiers in Earth Science, 8. https://doi.org/10.3389/feart.2020.00014
Wang, J., Song, C., Reager, J. T., Yao, F., Famiglietti, J. S., Sheng, Y., MacDonald, G. M., Brun, F., Schmied, H. M., Marston, R. A., & Wada, Y. (2018). Recent global decline in endorheic basin water storages. Nature Geoscience, 11(12). https://doi.org/10.1038/s41561-018-0265-7
Wurtsbaugh, W. A., Miller, C., Null, S. E., Justin De Rose, R., Wilcock, P., Hahnenberger, M., Howe, F., & Moore, J. (2017). Decline of the world’s saline lakes. Nature Geoscience, 10(11). https://doi.org/10.1038/NGEO3052
Yapiyev, V., Sagintayev, Z., Inglezakis, V. J., Samarkhanov, K., & Verhoef, A. (2017). Essentials of endorheic basins and lakes: A review in the context of current and futurewater resource management and mitigation activities in Central Asia. Water (Switzerland), 9(10). https://doi.org/10.3390/w9100798
Yapiyev, V., Sagintayev, Z., Verhoef, A., Kassymbekova, A., Baigaliyeva, M., Zhumabayev, D., Malgazhdar, D., Abudanash, D., Ongdas, N., & Jumassultanova, S. (2017). The changing water cycle: Burabay National Nature Park, Northern Kazakhstan. Wiley Interdisciplinary Reviews: Water, 4(5). https://doi.org/10.1002/wat2.1227
Алимкулов, С. К., Мырзахметов, А. Б., Турсунова, А. А., Исакан, Г., Достаева, А. Ж., & Қанай, М. Ә. (2023). Основные гидрографические сведения о реках и временных водотоках Балкаш-Алакольского бассейна. Bulletin of the Karaganda University “Biology Medicine Geography Series,” 109(1), 195–205. https://doi.org/10.31489/2023bmg1/195-205
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Сельвина Алиева, Канат Самарханов, Ерболат Муканов (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
