Демографиялық және экологиялық өзгеру жағдайындағы Орта Азия қалаларының кеңістіктік дифференциациясы: индекстік тәсіл және тұрақты даму стратегиялары
Қаралымдар: 0 / PDF жүктеулері: 0
DOI:
https://doi.org/10.32523/3107-278X-2026-156-3-178-192Кілт сөздер:
кеңістіктік дифференциация, экологиялық-демографиялық жүктеме, климаттық көші-қон, жалған урбандалу, тұрақты даму мақсаттары 11, тұрақты даму мақсаттары 13, Орталық Азия, полицентірлік дамуАңдатпа
Мақалада Орта Азияның төрт мемлекетіндегі — Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстандағы — қалалық жүйелердің 2019–2024 жылдардағы демографиялық және экологиялық қысым жағдайындағы кеңістіктік дифференциациясы зерттеледі. Авторлар Экологиялық-демографиялық жүктеме индексін (ЭДЖИ) әзірлеп, апробациялады. Индекс 21 субұлттық аймақ пен қала бойынша есептелді. Типология үш тұрақты типті анықтады: абсорбент-ядролар (ЭДЖИ ≥ 0,70), буферлік аймақтар (0,40–0,69) және сыни экологиялық стресс жағдайындағы белсенді донорлар (0,40-дан төмен). ТДМ (тұрақты даму мақсаттары) 11 мен ТДМ (тұрақты даму мақсаттары) 13-ке сәйкес аумақтардың әрбір типіне дифференциацияланған жоспарлау стратегиялары ұсынылды.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Agency on Statistics under the President of the Republic of Tajikistan. (2024). Statisticheskiy ezhegodnik 2023 [Statistical yearbook 2023]. AgStat RT. https://www.stat.tj/wp-content/uploads/2024/08/ezhegodnik-2023.pdf
Agency on Statistics of the Republic of Uzbekistan. (2024). Statisticheskiy ezhegodnik regionov Uzbekistana [Statistical yearbook of Uzbekistan regions]. AgStat RUz. https://stat.uz
Akbar, I., Usmonov, A., & Ergashev, A. (2025). Urbanization and spatial transformation of cities in the Bukhara region in Uzbekistan. REGION, 11(2), 43–62. https://doi.org/10.1142/S2345748125500174
Bulegenova, B. B., Shermukhamedova, N. A., & Turemuratov, O. Zh. (2024). Tendentsii urbanizatsii v stranakh Tsentral’noy Azii: razvitie aglomeratsiy za gody nezavisimosti (2000–2023 gg.) [Urbanisation trends in Central Asian countries: Agglomeration development since independence]. Rossiya v global’nom mire, 27(2), 150–166. [in Russian] https://doi.org/10.48612/rg/RGW.27.2.8
Bureau of National Statistics of the Republic of Kazakhstan. (2024). Demograficheskiy ezhegodnik Kazakhstana [Demographic yearbook of Kazakhstan]. BNS ASPiR RK. https://taldau.stat.gov.kz/
Centre for Economic Research. (2013). Urbanizatsiya v Tsentral’noy Azii: vyzovy, problemy i perspektivy [Urbanisation in Central Asia: Challenges, problems and prospects] (Analytical Report No. 2013/03). CER. [in Russian] https://www.unescap.org/sites/default/d8files/Urbanization%20in%20CA_RUS_0.pdf
Demidova, K. V., & Makushin, M. A. (2025). Postsovetskiye transformatsii gorodskogo prostranstva Kazakhstana i Kyrgyzstana [Post-Soviet transformations of urban space in Kazakhstan and Kyrgyzstan]. Geograficheskiy vestnik, 2(73), 31–43. [in Russian] https://doi.org/10.17072/2079-7877-2025-2-31-43
Friedmann, J. (1966). Regional development policy: A case study of Venezuela. MIT Press.
Hofste, R., Reig, P., & Schleifer, L. (2019). Aqueduct 3.0: Updated decision-relevant global water risk indicators. World Resources Institute. https://doi.org/10.46830/writn.18.00146
Idrisov, T. (2023). Climate change and water resources in Central Asia: Growing insecurity. In Climate migration in Central Asia: Challenges and solutions (pp. 55–70). Baktria Press.
International Organization for Migration. (2019). External youth migration in Central Asian countries: Risk analysis and minimization of negative consequences. IOM. https://www.iom.int/resources/external-youth-migration-central-asian-countries
Kadyrbek, Zh. M., & Koblandin, K. I. (2025). Trudovaya migratsiya v Tsentral’noy Azii [Labour migration in Central Asia]. Izvestiya KazUIR&WL, 1(59), 185–197. [in Russian] https://doi.org/10.48371/ISMO.2025.59.1.012
Kosherbayeva, A. B. (2018). Analiz razvitiya gorodov Kazakhstana v svete upravlyayemoy urbanizatsii [Analysis of Kazakhstan city development in the context of managed urbanisation]. Ekonomika i statistika, 4, 134–140. [in Russian]
Maksakova, L. P. (2016). Demograficheskiy i migratsionnyy potentsial Uzbekistana [Demographic and migration potential of Uzbekistan]. Narodonaselenie, 1-1(71-1), 83–89. [in Russian]
Myrdal, G. (1957). Economic theory and underdeveloped regions. Duckworth.
National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. (2024). Demograficheskiy ezhegodnik KR 2019–2023 [Demographic yearbook of the KR 2019–2023]. NSC KR. https://stat.gov.kg/media/publicationarchive/dd9ec079-c64a-41b9-8439-812b34edc5f3.pdf
Nefyodova, T. G., & Treivish, A. I. (2002). Teoriya differentsial’noy urbanizatsii i iyerarkhiya gorodov v Rossii [Theory of differential urbanisation and the city hierarchy in Russia]. In Problemy urbanizatsii na rubezhe vekov [Problems of urbanisation at the turn of the century] (pp. 71–86). [in Russian]
Nyussupova, G. N., Kenespayeva, L. B., Tazhiyeva, D. A., Kairanbayeva, G. K., & Sarsembayeva, A. K. (2025a). Sociological survey as a tool for assessing sustainable development: A case study of the cities of Astana and Kyzylorda. In Goroda na puti iz nastoyashchego v budushchee: Sbornik statey Mezhdunarodnoy konferentsii (pp. 257–258). Moscow.
Nyussupova, G., Aidarkhanova, G., Tazhiyeva, D., Kenespayeva, L., Kelinbayeva, R., Aubakirova, G., Kairanbayeva, G., Zhakypbek, A., & Zhumagulov, C. (2025b). Urban sustainability indexing and GIS mapping: A reproducible framework and intertemporal comparability (Kazakhstan, 2000–2022). International Journal of Geoinformatics, 21(12), 93–106. https://doi.org/10.52939/ijg.v21i12.4655
Panzabekova, A. Zh., Satybaldin, A. A., & Zhanbozova, A. B. (2025). Klasternyy analiz demograficheskikh kharakteristik regionov Kazakhstana [Cluster analysis of demographic characteristics of Kazakhstan regions]. Economic Series of the Bulletin of L.N. Gumilyov ENU, (3), 83–100. [in Russian] https://doi.org/10.32523/2789-4320-2025-3-83-100
Seitov, A. (2023). The problem of climate migration in Uzbekistan: A sociological perspective. In Climate migration in Central Asia: Challenges and solutions (pp. 129–140). Baktria Press.
Shchesnovich, V. N. (2023). Migratsionnye osobennosti stran Tsentral’noy Azii [Migration features of Central Asian countries: Analytical review]. Rossiya i musul’manskiy mir, 1(327), 59–71. [in Russian]
Shumway, J. M., & Otterstrom, S. M. (2015). Income migration and income convergence across U.S. states, 1995–2010. Growth and Change, 46(4), 593–610. https://doi.org/10.1111/grow.12104
Tojiyeva, Z., & Ibragimov, L. (2021). Labour market and employment in Uzbekistan. Geografický časopis, 73(4), 359–374. https://doi.org/10.31577/geogrcas.2021.73.4.19
World Bank. (2021). Groundswell: Acting on internal climate migration. World Bank Publications. https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/36248
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Гульнара Нюсупова, Стивен С. Янг, Асем Сарсембаева, Асел Баятанова, Айгерим Нурболкызы, Чингиз Жумагулов (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
